‌به‌شداریکردن له‌ زانست مانای چییه‌و نه‌بوونی چی ده‌گه‌یه‌نێ
PM:09:16:10/01/2017
چيمەن ساڵح

بینینی وێنه‌کانی سه‌ردانی سه‌رۆک وه‌زیرانی سوید(ستیڤان لۆڤفن)بۆ سه‌نته‌ری( رییه‌ڵ هیرت) که‌ دکتۆر ئازاد نه‌جار که‌ پزیشکێکی کورده‌و له‌ سوید داده‌نیشێ ، ئه‌و بابه‌ته‌ی دووباره‌ له‌ زه‌ینمدا هێنایه‌وه‌ پێشه‌وه‌ که‌ بۆ جارێکی دیکه‌ له‌سه‌ری بنووسم و پێشتریش جێگه‌ی باس و نووسین و پرسیارم بووه‌.

د. ئازاد نه‌جارخۆی خه‌ڵکی شاری زاخۆیه‌، له‌ به‌غدا بواری پزیشکی خوێندووه‌و له‌ سوید کاری پزیشکی  کردووه‌ له‌ ٢٠٠٧ه‌وه‌ سه‌نته‌ری رییه‌ڵ هیرتی دامه‌زراندووه‌ و تاقیکردنه‌وه‌ی تێدا ئه‌نجام داوه‌،  ١١ جۆر په‌مپی دڵی ده‌ستکردی په‌ره‌پێداوه‌ که‌  به‌ وته‌ی ئه‌و ده‌توانێ جێی دڵی ئاسایی بۆ مرۆڤێکی دڵ نه‌خۆش بگرێته‌وه تا وه‌ک مرۆڤێکی ئاسایی بژی و هه‌مان کار بکات و هه‌مان بڕه‌ ئۆکسجین دابین بکات . ئێستا چاوه‌ڕێی ئه‌وه‌یه‌ له‌ کۆتایی ئه‌مساڵدا ئه‌و پرۆژه‌ زانستییه‌ ره‌زامه‌ندیی ئه‌و‌روپای له‌سه‌ر بدرێ تا له‌سه‌ر مرۆڤ تاقی بکرێته‌وه‌.


به‌شداریکردن له‌، داهێنانێکی زانستی یان بوارێکی زانست، واته‌ ئه‌و که‌سه‌ی ئه‌و به‌شدارییه‌ی کردووه‌ گرنگییه‌کی ته‌واوی به‌ بوارێکی دیاریکراوی زانستی داوه‌و بیروڕاکانی خۆی له‌سه‌ر بنیاتناوه‌، گه‌لانی جیهان به‌گشتی به‌شدارییه‌کی کارایان هه‌یه‌ له‌ گه‌شه‌پێدان و پێشخستنی بواره‌ جیاجیاکانی زانست که‌ له‌ ئه‌نجامدا بۆ خزمه‌تی مرۆڤایه‌تییه. ئێمه‌ وه‌کو کورد ده‌توانین  بڵێین خاوه‌نی مۆمێکیش نین له‌و رووناکییه‌ به‌رینه‌دا که‌ مرۆڤایه‌تی بنیاتی ناوه‌ که‌‌ مێژوویه‌کی دێرینی هه‌یه‌ و تا ئه‌مڕۆ به‌ هه‌زاران داهێنانی پڕ له‌ سه‌رسوڕمانی به‌ دیهێناوه‌، ئه‌م به‌شداری نه‌کردنه‌مان مانا و ره‌هه‌ندی نێگه‌تیڤی زۆر بێئومێدکه‌ر له‌ خۆ ده‌گرێ که‌ بۆ که‌سانی هوشیار بیر کردنه‌وه‌ لێشی  ئازار به‌خشه‌.

ئه‌و که‌سه‌ی که‌ داهێنانی زانستی ده‌کات، له‌هه‌نگاوی یه‌که‌مدا له‌ هه‌موو ئه‌و زانسته‌ ده‌کۆڵێته‌وه‌ که‌ له‌سه‌ر ئه‌و بواره‌ یان ئه‌و بابه‌ته‌ دیاریکراوه‌ هه‌یه‌، ده‌بێ بزانێ به‌ر له‌و خه‌ڵکی له‌و بواره‌دا گه‌یشتوون به‌چی و چییان به‌ر‌هه‌م هێناوه‌. ئینجا تاقیکردنه‌وه‌ ده‌کات و له‌ راستی و دروستی بیروڕاو پێشبینییه‌که‌ی دڵنیا ده‌بێته‌وه‌. لێره‌شدا، ئه‌م  ئه‌نجامه‌ چی به‌ده‌سته‌وه‌ بدات ئه‌گه‌ر راست بێ یان هه‌ڵه‌ هه‌ر له‌ قازانجی ئه‌وو کۆمه‌ڵه‌که‌یدایه‌، چونکه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ رێگای تاقیکردنه‌وه‌ .

 هه‌ر له‌و قۆناغانه‌دا ده‌یان و سه‌تان به‌ڵگه‌ تاقی ده‌کاته‌وه‌و لێی ده‌کۆڵێته‌وه‌ و ده‌که‌وێته‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ که‌سانی دیکه‌ وهاوکاریی پێکه‌وه‌یی دروست ده‌بێ.  خاڵێکی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ، که‌سی تاقیکار له‌ زانست و که‌ هه‌وڵی ئه‌وه‌  ده‌دات داهێنانی زانستی بکات، که‌سێکی به‌ سه‌لیقه‌و به‌ وره‌یه‌ ، بۆ نموونه‌ رۆزه‌رفۆرد بۆ ماوه‌ی بیست ساڵ خه‌ریکی تاقیکردنه‌وه‌ بووه‌ تا بیرۆکه‌ی (نیوکلس) ی خستووه‌ته‌ ڕوو.

 داهێنانی زانستی  خولیاو پێداگریی له‌سه‌ر گه‌یشتن به‌ ئه‌نجام، ‌ ئه‌وه‌ روون ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئه‌و که‌سه‌ ئیره‌یی بردنی نییه‌ واته‌ حه‌سوود نییه‌ هه‌ر خۆی په‌ر‌ه‌پێدان به‌ زانست به‌ ئامانجی ئاسانکردن و هه‌ڵگرتنی  ئه‌و ئاسته‌نگانه‌یه که‌ هه‌یه‌و هه‌روه‌ها ده‌سته‌به‌رکردنی ژیانێکی خۆشبه‌ختانه‌یه‌ بۆ مرۆڤه‌کان و کۆمه‌ڵگاکان و کۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تیش هه‌ر له‌سه‌ربنه‌مای کارکردنی زانستخوازانیی بۆ ‌ ئه‌م جۆره‌ی ئه‌مڕۆ گه‌شه‌ی کردووه‌.

زۆربه‌مان ده‌زانین،  له‌ هه‌ندێک سه‌رده‌مدا نه‌خۆشی هه‌بوون به‌ ژماره‌ی زۆر مرۆڤیان کوشتووه‌ و له‌ناوبردووه‌ به‌ڵام ئێستا له‌ نه‌خۆشخانه‌ میللییه‌کانی وڵاته‌ دواکه‌وتووه‌کان چاره‌سه‌ریان هه‌یه‌،  ئه‌و پێشڤه‌چوونه‌ له‌سه‌ر ئه‌رک و ماندووبوون و شه‌ونخوونی  زانایانی له‌ خۆ بووردووه‌وه‌  به‌دیهاتوون که‌ ئێستا له‌وانه‌یه‌ له‌ ژیانیشدا نه‌مابن به‌ڵام  به‌ ملیۆنان که‌س به‌ هۆی فه‌زڵی کاری ئه‌وانه‌وه‌ ئاسوده‌ ده‌ژی ‌.

هه‌ر له‌ باسی  کارکردنی تاقیکارانه‌ له‌ زانستدا، ده‌شێ ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌ین که‌ زانستخواز که‌سیی راستگۆ، بڕواداره‌  به‌ ژیان،  به‌ ئاینده‌ی که‌سانی دیکه‌، بڕوادار به‌ مرۆڤایه‌تی ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ کات و سه‌رده‌می خۆی دره‌نگتریش بێ،. که‌مجاریش داهێنانی زانستی که‌ له‌وانه‌یه‌ خزمه‌تی هه‌موو مرۆڤه‌کانی سه‌رزه‌مینی کردبێ سودێکی ئه‌وتۆی بۆ خاوه‌نه‌که‌ی هه‌بووه‌ . ته‌نیا هه‌ندێک بیرۆکه‌ ته‌کنۆلۆژییه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ نه‌بێ که‌ خاوه‌نه‌که‌یان له‌ ژیانی خۆیدا سودمه‌ند بووه‌ لێی، ئه‌گه‌ر نا زۆرینه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری داهێنانه‌ زانستییه‌کانی جیهان  وه‌ک ئه‌و مۆمه‌ بوون که‌ رووناکییان بۆ ده‌ورووبه‌ریان هه‌بووه‌. بێگومان له‌گه‌ڵ‌ هه‌موو ئه‌و سیفه‌تانه‌شدا ئه‌و که‌سه‌  له‌ره‌سه‌ندا به‌هره‌دارو زیره‌که‌. به‌ڵام من بۆیه‌ سیفه‌ته‌کانی دیکه‌م  خسته‌ پێش به‌هره‌و زیره‌کی ،چونکه‌ چه‌ند که‌سه‌که‌ زیره‌ک و به‌هره‌مه‌ند بێ ،ئه‌گه‌ر بێ به‌هره‌ بێ له‌و سیفه‌تانه‌ی پێشووی تواناو هێزی داهێنانی نابێ .  

لێره‌وه‌ ده‌شتوانی وردبیته‌وه‌ ئایا ئه‌و گه‌لانه‌ی که‌ هیچ به‌شدارییه‌کیان نییه‌ ئایا بێ به‌هره‌ییه‌ زگماکیه‌ یاخود نه‌بوونی جۆری پێویستی مرۆڤه وته‌  هه‌موو سیفه‌ته‌کانی هه‌ڵگرتبێ‌؟؟!!

که‌واته‌، ئه‌و مرۆڤانه‌ی که‌ په‌یوه‌ستن به‌ داهێنان و زانسته‌وه‌ مرۆڤی تایبه‌تن. گه‌لێک له‌ گه‌لانی جیهان که‌ ژیانێکی ئه‌وتۆ پێشکه‌وتووشیان نییه‌ به‌ڵام خه‌ڵکانی خاوه‌ن ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌یان هه‌یه‌‌. گه‌لانی  سه‌رده‌سته‌ی جیهانیش له‌ مێژوودا زۆربه‌یان هه‌بوونی ئه‌و جۆره‌ مرۆڤانه‌ بوونه‌ته‌  سه‌رده‌سته‌ و ئه‌وان بوونه‌ته‌ هۆی سه‌رده‌سته‌یی و پێشکه‌وتنیان. ‌ .

زۆر جار که‌ باسی وڵاتان ده‌کرێ زۆر وڵاته‌و به خوڵقاندن  له‌ جۆره‌ کارو بوارێکدا ده‌ناسرێنه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌و بواره‌ چه‌ند ساده‌و ساکاریش بێ دیوێکی ته‌ندروست و شکۆمه‌ند به‌و کۆمه‌ڵه‌ ده‌به‌خشێ.

ئه‌گه‌ر، به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌رپێی سه‌رنج له‌ کۆمه‌ڵگای خۆمان بده‌ین روونه‌ که‌ زیاتر کۆمه‌ڵگایه‌کی قسه‌که‌ره‌ و میدیای بێ کوالێتی رووکه‌ش و سۆسیال میدیای پڕ له‌ قسه‌و باسی بێ به‌ها زیاتر خستوویه‌تییه‌  په‌راوێزی کۆمه‌گاکان و کۆمه‌ڵگاکه‌ هه‌ر له‌سروشتی خۆشیدا گرنگیی جدیی و کاری به‌رهه‌مداریی زۆر که‌مه‌.

زانستگاکانیش  زۆر که‌م هیوای ئه‌وه‌یان لێ ده‌کرێ ببن به‌ خاڵی گۆڕان و ناوه‌ندی پێشکه‌وتن  ته‌نانه‌ت کارمه‌ندی کاراش دروست ناکه‌ن،  هه‌رکه‌سێک زانستگه‌کانی جیهانی  ئه‌وه‌ مه‌ڵی له‌ رۆژاوا ته‌نانه‌ت  هه‌ندێک وڵاتی پڕ کێشه‌ش بینیبێ ده‌زانێ له‌ که‌ش و له‌هه‌وڵێکی زۆر جیاوازدان.  پێویسته‌ ئه‌و ده‌زگایانه‌ی که‌ چ ئه‌رکییان هه‌یه‌ وه‌ک زانستگه‌و چ رۆڵی خراپییان هه‌یه  به‌خۆیاندا بچنه‌وه‌ یان ئه‌وانه‌ی ده‌توانن رۆڵێک ببینن پێکه‌وه‌ کار بکه‌ن تا رێز له‌ زانست و لێکۆڵینه‌وه‌و کاری به‌ به‌ها بنێن و هانی بده‌ن.

پێویسته‌ کۆمه‌ڵگاش له‌ به‌رزترین ئاستیدا ئه‌وه‌ به‌ خه‌م بزانێ، وه‌ک چۆن ئه‌و سه‌رۆک وه‌زیرانه‌ی سوید  له‌گه‌ڵ هاوکاره‌کانیدا سه‌ردانی ئه‌و سه‌نته‌ره‌ی کردووه‌ که‌ کار له‌سه‌ر دڵی مرۆڤ ده‌کات. ئه‌وه‌ شتێکی هه‌روا ئاسایی نییه‌ پێمان ده‌ڵێ بۆچی خه‌ڵکی دنیا زۆر شت  به‌ده‌ست ده‌هێنێ، ئێمه‌ به‌ده‌ستی ‌ ناهێنین.  

دوا کتێبی تۆماس فریدمانی نووسه‌ری ئه‌مریکی و براوه‌ی خه‌ڵاتی پۆلیتزه‌ر به‌ ناونیشانی (سوپاس که‌ دره‌نگ که‌وتی) یه‌ ئه‌و مه‌به‌ستی سه‌رده‌می توکنۆلۆژیایه‌ سوپاسی ده‌کات که‌ دره‌نگ هاتووه‌ تا کۆمه‌ڵێک شت به‌دی بهێنێ و به‌چاوی خۆی بیبینێ. له‌ راستید، کۆمه‌ڵگاکانی وه‌ک ئێمه‌ ئه‌گه‌ر ده‌ستبه‌رداریی هه‌موو ئه‌و ململانێ بێ سودو بناغه‌یه‌ نه‌بێ و نه‌گه‌ڕێته‌وه‌  کارکردن بۆ قازانجی مرۆڤ  ، ئه‌و سه‌رده‌مه‌ زۆر ئازاری ده‌دات و ده‌بێ بڵێ" چ کاه‌ساتێکه‌ که‌ دره‌نگ که‌وتی"

ئه‌م بابه‌ته 497 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌


Copyright 2015. westga.net. All Rights Reserved.